Astronomische montering met handbediening

Hoogwaardige monteringen, statieven en meer

De ideale basis voor uw astronomie-uitrusting

Monteringen

Teleskop-Montierungen – die Basis für himmlische Erkundungsreisen

Spannende Mondoberfläche, majestätische Planeten, faszinierende Emissionsnebel und, und, und – am Nachthimmel gibt es jede Menge zu entdecken. Wer allerdings die beeindruckenden Himmelskörper genauer unter die Lupe nehmen möchte, braucht vor allem eins: das passende Astronomie-Equipment. Neben hochwertigen Optiken spielen dabei vor allem Teleskop-Montierungen eine in jeder Hinsicht tragende Rolle. Denn mithilfe der Montierung wird das astronomische Fernrohr am Stativ befestigt, positioniert und bewegt. Damit das reibungslos funktioniert, muss sie unbedingt auf die Größe und das Gewicht des Teleskop-Tubus abgestimmt sein. Schließlich sollte die Teleskop-Montierung diesen möglichst schwingungsarm tragen können. Grundsätzlich wird zwischen zwei Montierungsarten unterschieden: der azimutalen und der äquatorialen Bauart. Um Ihnen die Entscheidung für das passende Modell zu erleichtern, erklären wir Ihnen hier den Unterschied.

Teleskop-Montierungen – welcher Typ passt zu mir?

Neben dem Tragen der Optik und ihrer Positionierung ist vor allem die sogenannte Nachführung eine wichtige Aufgabe der Teleskop-Montierung. Dabei handelt es sich um die Kompensation der Erddrehung während der Beobachtung oder des Fotografierens. Denn bei den hohen Vergrößerungen in der Astronomie würde ein Himmelsobjekt ohne diese Ausgleichsbewegung ganz schnell wieder aus dem Gesichtsfeld verschwinden. Alle Teleskop-Montierungen haben eine Gemeinsamkeit: Sie werden in zwei

Telescoopmonteringen – de basis voor hemelse ontdekkingsreizen

Indrukwekkende maanlandschappen, majestueuze planeten, fascinerende emissienevels en nog veel meer – aan de nachtelijke hemel valt er ontzettend veel te ontdekken. Wie deze bijzondere hemellichamen echter van dichterbij wil bekijken, heeft vooral één ding nodig: de juiste astronomische uitrusting. Naast hoogwaardige optiek spelen vooral telescoopmonteringen hierbij een cruciale rol. Met behulp van de montering wordt de telescoop op het statief bevestigd, gepositioneerd en bewogen. Om dit soepel te laten verlopen, moet de montering afgestemd zijn op de grootte en het gewicht van de telescoopbuis. Zo kan deze zo trillingsvrij mogelijk worden gedragen.

In principe wordt er onderscheid gemaakt tussen twee soorten monteringen: de azimutale en de equatoriale uitvoering. Om u te helpen bij het kiezen van het juiste model, leggen we hier het verschil uit.

Telescoopmonteringen – welk type past bij mij?

Naast het dragen van de optiek en het positioneren ervan, is vooral de zogenaamde volgbeweging een belangrijke taak van de telescoopmontering. Hierbij wordt de draaiing van de aarde tijdens het observeren of fotograferen gecompenseerd. Door de hoge vergrotingen in de astronomie zou een hemelobject zonder deze correctie namelijk snel uit het gezichtsveld verdwijnen. Alle telescoopmonteringen hebben één ding gemeen: ze bewegen in twee onderling loodrechte assen. Daarnaast zijn er echter belangrijke verschillen waarmee u vóór de aankoop rekening moet houden.

Hoe werkt een azimutale montering?
Bij azimutale modellen is één van de twee assen gericht op het zenit. Hiermee wordt de richting aan de hemel ingesteld (azimut). De andere as, die op de horizon gericht is, dient om de hoogte boven de horizon (altitude) te verstellen.

Een voordeel van deze telescoopmonteringen is dat ze zeer eenvoudig en intuïtief te bedienen zijn. De telescoopbuis wordt handmatig bewogen, vergelijkbaar met een gewoon fotostatief: omhoog en omlaag of naar links en rechts. Hierdoor zijn azimutale monteringen ideaal voor beginners. Bovendien zijn ze zeer draagbaar, snel op te zetten en af te breken en relatief voordelig.

Wel moeten bij azimutale monteringen beide assen voortdurend en gelijkmatig worden bewogen om een hemelobject in het midden van het gezichtsveld te houden. Dat kan soms een uitdaging zijn. Dit kan worden vereenvoudigd door te kiezen voor een azimutale montering met fijnregeling, waarmee bewegingen zeer nauwkeurig en gecontroleerd kunnen worden uitgevoerd.

Binnen de azimutale telescoopmonteringen worden de volgende typen onderscheiden:

Altazimutale montering (met centrale bevestiging): De telescoop bevindt zich op de hoogte-as.

Vorkmontering: De optiek hangt in de gesplitste azimut-as. De hoogte-as loopt dwars door de telescoopbuis.

Dobson-montering: De telescoop wordt met hoogtewielen in een beweegbare box (rockerbox) geplaatst. Deze monteringen kenmerken zich door een zeer eenvoudige constructie, eenvoudige demontage, lage kosten en een hoge draagkracht.

BELANGRIJK: Azimutale monteringen zijn alleen geschikt voor visuele observatie. Door hun manier van volgen ontstaat er namelijk veldrotatie: het beeld draait langzaam rond het midden. Hierdoor zijn deze modellen niet geschikt voor fotografie. Wie zich bezighoudt met astrofotografie, kiest daarom voor een equatoriale montering. Voor- en nadelen van azimutale telescoopmonteringen in één oogopslag:

aufeinander senkrechten Achsen bewegt. Darüber hinaus gibt es jedoch entscheidende Unterschiede, die vor dem Kauf bedacht werden sollten.

Wie funktioniert eine azimutale Montierung? Bei azimutalen Modellen ist eine der beiden Achsen auf den Zenit gerichtet. An dieser wird die Himmelsrichtung verstellt (Azimut). Die andere Achse, die auf den Horizont gerichtet ist, dient hingegen zum Verstellen der Höhe über dem Horizont (Altitude). Ein Vorteil dieser Teleskop-Montierungen: Sie lassen sich ganz leicht und intuitiv bedienen. So wird der Tubus damit einfach manuell wie an einem gewöhnlichen Fotostativ hoch und runter bzw. nach rechts und links geschwenkt. Damit eignen sich azimutale Montierungen perfekt für Astro-Einsteiger. Außerdem sind sie sehr transportabel, schnell auf- und abgebaut sowie kostengünstig. Allerdings müssen an azimutalen Montierungen ständig beide Achsen gleichmäßig bewegt werden, um ein Himmelsobjekt in der Mitte des Gesichtsfelds zu halten. Das kann schon mal eine Herausforderung darstellen. Vereinfachen können Sie sich die Nachführung, indem Sie eine azimutale Montierung mit Feineinstellung auswählen. Denn dadurch erfolgt die Bewegung sehr feinfühlig und präzise. Unter den azimutalen Teleskop-Montierungen lassen sich die folgenden Arten unterscheiden:

Nabenmontierung: Das Fernrohr sitzt auf der Höhenachse.

Gabelmontierung: Die Optik hängt in der aufgespaltenen Azimut-Achse. Die Höhenachse läuft quer durch den Tubus.

Dobson-Montierung: Das Teleskop wird mit Höhenrädern in eine bewegliche Box (Rockerbox) eingesetzt. Diese Montierungen zeichnen sich durch eine sehr einfache Bauweise, leichte Zerlegbarkeit, geringe Kosten und hohe Tragfähigkeit aus.

WICHTIG: Azimutale Montierungen eignen sich nur für die visuelle Beobachtung. Denn durch ihre Art der Nachführung kommt es zu einer Bildfeldrotation, d. h. das Teleskopbildfeld dreht sich langsam um den Mittelpunkt des Bildes. Somit sind diese Modelle zum Fotografieren untauglich. Wer sich also für Astrofotografie interessiert, entscheidet sich stattdessen für eine äquatoriale Montierung. Vor- und Nachteile azimutaler Teleskop-Montierungen im Überblick:

Altazimutale montering (met centrale bevestiging)

Vorkmontering

Dobson-montering

Voor- en nadelen van azimutale telescoopmonteringen in één oogopslag:

Voordelen	Nadelen
+ Eenvoudig te bedienen, perfect voor beginners	- Volgbeweging op beide assen nodig
+ Voordelig	- Niet geschikt voor astrofotografie
+ Snel op- en af te bouwen
+ Draagbaar

Hoe werkt een equatoriale montering?

Bij equatoriale modellen – ook wel parallactische monteringen genoemd – zijn de twee assen uitgelijnd met de aardas. Tijdens het volgen bewegen ze de hemellichamen in een boogvormige beweging. De zogenaamde declinatie-as is gericht op de hemelevenaar. De rechteklimmingsas (ook wel uur-as genoemd) wordt op de hemelnoordpool gericht en loopt daarmee parallel aan de aardas. Het grote voordeel van dit type montering: om een object te volgen hoeft slechts één as te worden bewogen.

Voor gebruik worden equatoriale telescoopmonteringen zo nauwkeurig mogelijk uitgelijnd via de zogenaamde pooluitlijning. Dit proces kan in het begin wat tijd kosten, maar gaat met enige oefening steeds sneller. Veel monteringen zijn voorzien van een schaal op het poolblok, waarmee de geografische breedte (poolhoogte) van de waarnemingslocatie kan worden ingesteld. Vaak is er ook een poolzoeker geïntegreerd in de rechteklimmingsas. Hierdoor kan de gebruiker de montering met behulp van de nabijgelegen Poolster op de hemelnoordpool uitlijnen.

Voor een comfortabele en nauwkeurige handmatige fijnafstelling van de assen zijn veel monteringen uitgerust met flexibele bedieningsstangen. Nog comfortabeler wordt het volgen met stappenmotoren, die de beweging op één of beide assen overnemen en via een handcontroller worden aangestuurd. Voor astrofotografie zijn gemotoriseerde telescoopmonteringen onmisbaar. Hiervoor is altijd een geschikte stroomvoorziening nodig.

Binnen de amateurastronomie zijn vooral twee hoofdtypen van equatoriale telescoopmonteringen zeer gangbaar:

De Duitse montering

Rond 1820 ontwikkelde de Duitse natuurkundige en opticus Joseph von Fraunhofer dit type montering. Omdat het ontwerp zich heeft bewezen, is de basisconstructie door de eeuwen heen tot op de dag van vandaag vrijwel onveranderd gebleven. De Duitse telescoopmontering is zeer veelzijdig: ze kan worden gebruikt voor telescopen met zowel lange als korte buizen. Daarbij bevindt het optische instrument zich aan het uiteinde van de declinatie-as. Aan de tegenoverliggende zijde wordt een contragewicht bevestigd om het systeem in balans te brengen, aangezien het zwaartepunt van de telescoop niet in het snijpunt van de declinatie- en rechteklimmingsas ligt. Door zijn constructie is dit type montering het meest geschikt voor middelhoge geografische breedten.

In vergelijking met de equatoriale vorkmontering heeft de Duitse montering als voordeel dat deze minder gevoelig is voor trillingen. Afhankelijk van de declinatie van het hemelobject en de waarneemlocatie kan het gebruik van Duitse telescoopmonteringen echter constructiegebonden beperkingen hebben. Wanneer een astronomisch object de meridiaan passeert, kan de telescoopbuis namelijk tegen de montering botsen. Om de observatie voort te zetten, moet de telescoop worden omgezet – dus van de west- naar de oostzijde worden gebracht. Daarbij draait het beeld 180°, wat een nadeel kan zijn voor astrofotografen, omdat belichtingen niet eenvoudig over de meridiaandoorgang heen kunnen worden voortgezet.

De equatoriale vorkmontering

Bij dit type telescoopmonteringen wordt de telescoop centraal bevestigd aan een declinatie-as die in twee armen (vork) is gesplitst. Deze constructie is vooral geschikt voor compact gebouwde telescopen, zoals bijvoorbeeld Schmidt-Cassegrain-optieken. Een contragewicht is niet nodig, waardoor deze telescoopmonteringen beter transporteerbaar zijn dan Duitse monteringen. Duitse monteringen zijn daarentegen in het amateursegment doorgaans stijver en minder gevoelig voor trillingen dan vorkmonteringen. Vorkmonteringen maken het daarentegen mogelijk om hemelobjecten zonder onderbreking te observeren en te fotograferen tijdens de meridiaandoorgang.

Voor- en nadelen van equatoriale telescoopmonteringen in één oogopslag:

Voordelen	Nadelen
+ Geschikt voor astrofotografie	- Uitlijning vereist (pooluitlijning)
+ Eenvoudige volgbeweging via één as	- Duurder
+ Grote keuze aan gemotoriseerde modellen

Wat is een GoTo-montering?

Het gewenste object invoeren en met één druk op de knop automatisch laten aansturen – voor veel beginners is dat een droom. Dit comfort wordt geboden door telescoopmonteringen met GoTo-functie, die zowel in azimutale als equatoriale uitvoering verkrijgbaar zijn. Naast de functies van moderne telescoopbesturingen beschikken ze over een database met duizenden hemelobjecten. Hierdoor verschijnen planeten, deep-sky-objecten en meer automatisch in het gezichtsveld van uw telescoop. Vaak kunnen ook extra informatie over deze objecten worden opgevraagd.

Voor een goed functionerende montering met GoTo-besturing moet de telescoop vooraf nauwkeurig worden opgesteld en geïnitialiseerd (alignment). Hiervoor zijn doorgaans de volgende stappen nodig:

Het waterpas zetten van het apparaat
Invoeren van datum, tijd en locatie
Richten op een referentiester (1-star alignment)

Wat betreft de besturingshardware hebben sterrenkijkers verschillende opties. Veel astronomische software is compatibel met deze monteringen, waardoor ze op een computer kunnen worden aangesloten en de functies van deze programma’s benut kunnen worden. Sommige modellen bieden bovendien de mogelijkheid om mobiele apparaten via wifi te verbinden. Veel astronomen geven echter nog steeds de voorkeur aan bediening via de handcontroller, omdat deze dankzij de tastbare knoppen in het donker eenvoudiger te gebruiken is.

Azimutaal of equatoriaal, handmatig of gemotoriseerd, met of zonder GoTo-functie – telescoopmonteringen zijn verkrijgbaar in vele varianten. Zodra u de juiste heeft gevonden, kunt u urenlang de wonderen van de nachtelijke hemel bewonderen. Veel plezier met ontdekken en vooral heldere nachten!

FAQ

Welke montering voor een telescoop?

Bij de keuze van de juiste montering moeten verschillende criteria in overweging worden genomen. Het belangrijkste: de montering moet het gewicht van de telescoop kunnen dragen. Daarnaast is het verstandig om vooraf te bepalen of deze alleen voor visuele observatie of ook voor astrofotografie wordt gebruikt. In het eerste geval volstaat een azimutale montering, in het tweede geval is een equatoriale (ook wel parallactische) montering met motorbesturing noodzakelijk. GoTo-montering(en) kunnen vooral beginners helpen bij de start, omdat ze – eenmaal correct uitgelijnd – automatisch duizenden hemelobjecten kunnen aansturen.

Hoe stel je een telescoop uit?

Bij een parallactische of equatoriale montering moet de rechteklimmingsas worden uitgelijnd op de hemelpool. Hiervoor bestaan verschillende methoden, zoals de driftmethode of de minder tijdrovende Kochab-methode. Een belangrijk hulpmiddel is de poolzoeker, die in veel telescoopmonteringen is geïntegreerd.

Was ist eine EQ3-Montierung?

Bei Teleskop-Montierungen, die das Kürzel EQ im Namen tragen, handelt es sich um äquatoriale also parallaktische Modelle. Die Zahl hinter dem Kürzel weist auf die Stabilität und Tragkraft der Montierung hin. So sind EQ3-Montierungen robuster als EQ1 und EQ2. Sie eignen sich z. B. für 150/750 bzw. 150/1.200 Newton-Optiken oder 120/600 Refraktoren. Für die Astrofotografie sollten noch stabilere Montierungen gewählt werden. Wir empfehlen Montierungen der EQ5-Klasse oder höher wie zum Beispiel unsere EXOS-2 GoTo-Montierung.

Welke montering voor astrofotografie?

Voor astrofotografie zijn uitsluitend equatoriale monteringen geschikt, omdat – in tegenstelling tot azimutale monteringen – geen veldrotatie optreedt. Daarnaast moeten de systemen zijn uitgerust met minimaal één motor op de rechteklimmingsas om een gelijkmatige volgbeweging te garanderen.

Wat is een GoTo-besturing?

Deze moderne telescoopbesturingen beschikken naast de gebruikelijke functies ook over een database met duizenden hemelobjecten. Voor de uitlijning moet u doorgaans informatie zoals locatie en tijd invoeren. Daarnaast moet tijdens het alignen een referentiester worden gekozen en gericht. Zodra de montering correct is uitgelijnd, kunnen de objecten uit de database eenvoudig met één druk op de knop worden aangestuurd.